Indian Population and Demography in Telugu: భారత జనాభా పరిమాణం (Population Size), జనాభా నిర్మాణం (Population Composition), జనాభా నాణ్యత (Population Quality), జనాభా వృద్ధి (Population Growth), జననాల రేటు (Birth Rate), మరణాల రేటు (Death Rate), సంతానోత్పత్తి రేటు (Fertility Rate), ఆయుర్దాయం (Life Expectancy), జనాభా పరివర్తన సిద్ధాంతం (Demographic Transition Theory), జనాభా డివిడెండ్ (Demographic Dividend) వంటి అంశాలను ఈ అధ్యాయంలో సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.
APPSC Assistant Director Economics, Group-1, Group-2, Assistant Statistical Officer మరియు ఇతర పోటీ పరీక్షల కోసం సిద్ధాంతాలు, ముఖ్యమైన సూత్రాలు, సంఖ్యాత్మక సమస్యలు, గ్రాఫ్‌లు, MCQs చేర్చబడ్డాయి.
1. జనాభా శాస్త్రం – Demography
Demography (జనాభా శాస్త్రం) అనేది ఒక దేశం లేదా ప్రాంతంలోని జనాభా పరిమాణం, వయస్సు, లింగం, జననాలు, మరణాలు, వలసలు, జనాభా వృద్ధి వంటి అంశాలను శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేసే విభాగం.
Demography అనే పదం గ్రీకు భాషలోని Demos (People), Graphy (Description) పదాల నుంచి వచ్చింది.
1.1 జనాభా అధ్యయనంలోని ప్రధాన అంశాలు
- Population Size – జనాభా పరిమాణం.
- Population Density – జనసాంద్రత.
- Population Growth – జనాభా వృద్ధి.
- Age Composition – వయస్సు నిర్మాణం.
- Sex Composition – లింగ నిర్మాణం.
- Literacy – అక్షరాస్యత.
- Fertility – సంతానోత్పత్తి.
- Mortality – మరణాలు.
- Migration – వలసలు.
- Occupational Structure – వృత్తిపరమైన జనాభా నిర్మాణం.
1.2 Demography రకాలు
Formal Demography: Births, Deaths, Migration, Population Growth వంటి అంశాలను గణాంక పద్ధతుల్లో అధ్యయనం చేస్తుంది.
Social Demography: జనాభాపై విద్య, సామాజిక పరిస్థితులు, వివాహాలు, ఆర్థిక అవకాశాలు వంటి అంశాల ప్రభావాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది.
2. భారతదేశ జనాభా – Population Size of India
2.1 Census 2011 ప్రధాన గణాంకాలు
| Indicator | Census 2011 |
|---|---|
| మొత్తం జనాభా (Total Population) | 121.09 కోట్లు |
| పురుషుల జనాభా (Male Population) | సుమారు 62.37 కోట్లు |
| మహిళల జనాభా (Female Population) | సుమారు 58.65 కోట్లు |
| Population Density | 382 persons per sq. km. |
| Sex Ratio | 943 females / 1000 males |
| Literacy Rate | 74.04% |
| Decadal Population Growth | సుమారు 17.7% |
| Rural Population Share | సుమారు 68.84% |
| Urban Population Share | సుమారు 31.16% |
ఈ సంఖ్యలన్నీ 2011 Censusకు సంబంధించినవి. వీటిని 2026లో నేరుగా లెక్కించిన గణాంకాలుగా పరిగణించకూడదు.
2.2 తాజా జనాభా అంచనా – UNFPA 2025
| Indicator | 2025 Estimate |
|---|---|
| Total Population | 146.39 కోట్లు |
| Total Fertility Rate | 1.9 children per woman |
| Population Aged 0–14 | సుమారు 24% |
| Population Aged 15–64 | సుమారు 68% |
| Population Aged 65+ | సుమారు 7% |
| Male Life Expectancy | 71 years |
| Female Life Expectancy | 74 years |
Important: UNFPA Population Estimate అనేది అంచనా (Estimate). Census అనేది అధికారిక జనాభా లెక్కింపు (Population Enumeration). రెండూ వేర్వేరు విధానాలు.
3. భారతదేశ జనాభా వృద్ధి చరిత్ర – Historical Population Growth
భారతదేశంలో జనాభా వృద్ధి చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి Census సంవత్సరాల గణాంకాలు ఎంతో ముఖ్యమైనవి.
| Census Year | Population (Crore) |
|---|---|
| 1951 | 36.11 |
| 1961 | 43.92 |
| 1971 | 54.82 |
| 1981 | 68.33 |
| 1991 | 84.63 |
| 2001 | 102.87 |
| 2011 | 121.09 |
Graph 1: India Population Growth (1951–2011)
Historical Census population (1951–2011). Values rounded to two decimals.
3.1 భారత జనాభా వృద్ధి దశలు
1901–1921: Stagnant Population
ఈ కాలంలో అధిక జననాలు, అధిక మరణాలు, అంటువ్యాధులు, కరువుల ప్రభావం వల్ల జనాభా వృద్ధి చాలా నెమ్మదిగా ఉంది.
1921–1951: Steady Growth
మరణాల రేటు క్రమంగా తగ్గడం, వైద్య సదుపాయాలు మెరుగుపడటం వల్ల జనాభా పెరుగుదల ప్రారంభమైంది.
1951–1981: Rapid Population Growth
మరణాల రేటు వేగంగా తగ్గగా జననాల రేటు అధికంగా కొనసాగడంతో జనాభా వేగంగా పెరిగింది.
1981–2011: Declining Growth Rate
కుటుంబ నియంత్రణ, అక్షరాస్యత, పట్టణీకరణ, సంతానోత్పత్తి రేటు తగ్గడం వల్ల జనాభా పెరుగుదల రేటు క్రమంగా తగ్గింది. అయితే మొత్తం జనాభా మాత్రం పెరుగుతూనే ఉంది.
4. జనాభా వృద్ధి రేటు – Population Growth Rate
4.1 Absolute Population Growth
ఒక కాలంలో మొత్తం జనాభాలో జరిగిన సంఖ్యాపరమైన మార్పును Absolute Growth అంటారు.
4.2 Decadal Population Growth Rate
Numerical Example
2001 జనాభా 102.87 కోట్లు, 2011 జనాభా 121.09 కోట్లు అయితే:
Decadal Growth Rate = (18.22 / 102.87) × 100
Decadal Growth Rate ≈ 17.71%
4.3 Exponential Growth
జనాభా నిరంతర సమాన అనుపాత వృద్ధిని అనుసరిస్తుందని భావించినప్పుడు:
P(0) = ప్రారంభ జనాభా; P(t) = t సంవత్సరాల తరువాత జనాభా; r = నిరంతర వృద్ధి రేటు; t = కాలం.
4.4 Doubling Time – Rule of 70
ఉదాహరణకు వార్షిక జనాభా వృద్ధి 2% అయితే, Doubling Time సుమారు 35 సంవత్సరాలు.
5. జనాభా నిర్మాణం – Population Composition
జనాభా నిర్మాణం (Population Composition) అనేది వయస్సు, లింగం, విద్య, గ్రామీణ–పట్టణ నివాసం, వృత్తి వంటి లక్షణాల ఆధారంగా జనాభా విభజన.
5.1 Age Composition – వయస్సు నిర్మాణం
- Children: 0–14 Years.
- Working Age Population: 15–64 Years.
- Older Population: 65 Years and Above.
ఇది అంతర్జాతీయ జనాభా విశ్లేషణలో సాధారణంగా ఉపయోగించే వర్గీకరణ. ఉపాధి గణాంకాల్లో ILO, PLFS లేదా ఇతర సంస్థలు వేర్వేరు age cut-offs ఉపయోగించవచ్చు.
Graph 2: India Population Age Composition – 2025
UNFPA 2025 estimates. Percentage values are rounded independently and may not total exactly 100.
5.2 Sex Composition – లింగ నిర్మాణం
జనాభాలో పురుషులు, మహిళల పంపిణీని Sex Composition అంటారు.
Sex Ratio – లింగ నిష్పత్తి
భారత Census పద్ధతిలో ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు ఉన్న మహిళల సంఖ్యను Sex Ratio అంటారు.
Census 2011 ప్రకారం భారత Sex Ratio = 943 Females per 1000 Males.
Child Sex Ratio
0–6 సంవత్సరాల వయస్సు పిల్లల్లో ప్రతి 1000 మంది బాలురకు ఉన్న బాలికల సంఖ్యను Child Sex Ratio అంటారు.
Census 2011 ప్రకారం Child Sex Ratio = 919.
5.3 Population Density – జనసాంద్రత
ఒక చదరపు కిలోమీటరు భూభాగంలో నివసించే సగటు జనాభాను Population Density అంటారు.
Census 2011 ప్రకారం భారత జనసాంద్రత 382 Persons per Square Kilometre.
6. జనాభా నాణ్యత – Quality of Population
జనాభా సంఖ్య మాత్రమే కాకుండా ప్రజల ఆరోగ్యం, విద్య, నైపుణ్యాలు, ఉత్పాదకత, ఆయుర్దాయం వంటి అంశాలు దేశ ఆర్థికాభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
6.1 Human Capital
వ్యక్తులలో ఉన్న విద్య (Education), ఆరోగ్యం (Health), నైపుణ్యాలు (Skills), అనుభవం (Experience), ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని Human Capital అంటారు.
6.2 Human Capital Formation
ప్రజల విద్య, ఆరోగ్యం, నైపుణ్యాలపై పెట్టుబడులు పెట్టి ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని పెంచడాన్ని Human Capital Formation అంటారు.
6.3 Literacy Rate
భారత Census పద్ధతిలో ఏడు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు కలిగి, అవగాహనతో చదవడం, రాయడం చేయగల వ్యక్తులను అక్షరాస్యులుగా పరిగణిస్తారు.
Census 2011 Literacy Rate – 74.04%.
6.4 Population Quality Indicators
- Literacy Rate – అక్షరాస్యత రేటు.
- Life Expectancy – ఆయుర్దాయం.
- Infant Mortality Rate – శిశు మరణాల రేటు.
- Maternal Mortality Ratio – మాతృ మరణాల నిష్పత్తి.
- Nutrition – పౌష్టికాహార స్థితి.
- Skill Development – నైపుణ్యాభివృద్ధి.
- Human Development Index – మానవ అభివృద్ధి సూచీ.
7. జననాల రేటు – Birth Rate
7.1 Crude Birth Rate (CBR)
ఒక సంవత్సరంలో ప్రతి 1000 మంది జనాభాకు నమోదైన సజీవ జననాల సంఖ్యను Crude Birth Rate అంటారు.
Numerical Example
ఒక ప్రాంతంలో Mid-Year Population = 50,000, Live Births = 900 అయితే:
CBR = 18 per 1000 Population
8. మరణాల రేటు – Death Rate
8.1 Crude Death Rate (CDR)
ఒక సంవత్సరంలో ప్రతి 1000 మంది జనాభాకు నమోదైన మరణాల సంఖ్యను Crude Death Rate అంటారు.
8.2 Infant Mortality Rate (IMR)
ఒక సంవత్సరంలో నమోదైన 1000 సజీవ జననాలకు, ఒక సంవత్సరం వయస్సు పూర్తికాకముందే మరణించిన శిశువుల సంఖ్యను IMR అంటారు.
8.3 Maternal Mortality Ratio (MMR)
ప్రతి 1,00,000 సజీవ జననాలకు నమోదైన మాతృ మరణాల సంఖ్యను Maternal Mortality Ratio అంటారు.
9. సంతానోత్పత్తి రేటు – Fertility Rate
9.1 General Fertility Rate (GFR)
సాధారణంగా 15–49 సంవత్సరాల వయస్సు గల ప్రతి 1000 మంది మహిళలకు ఒక సంవత్సరంలో నమోదైన సజీవ జననాల సంఖ్యను GFR అంటారు.
9.2 Total Fertility Rate (TFR)
ప్రస్తుత Age-Specific Fertility Rates ఆధారంగా ఒక మహిళ తన సంతానోత్పత్తి కాలంలో సగటున ఎంతమంది పిల్లలకు జన్మనిస్తుందో తెలిపే ఊహాత్మక కాల సూచికను Total Fertility Rate అంటారు.
UNFPA 2025 అంచనా ప్రకారం భారత TFR = 1.9 Children per Woman.
9.3 Replacement Level Fertility
దీర్ఘకాలంలో ఒక తరం స్థానంలో మరొక తరం కొనసాగే స్థాయిని Replacement Level Fertility అంటారు.
తక్కువ మరణాల రేటు కలిగిన జనాభాల్లో ఇది సాధారణంగా 2.1 పిల్లలు/మహిళ వద్ద ఉంటుంది. అన్ని దేశాల్లో ఇది ఖచ్చితంగా ఒకే సంఖ్య కాదు.
9.4 Fertility vs Birth Rate
| Birth Rate | Fertility Rate |
|---|---|
| మొత్తం జనాభాకు సంబంధించినది | సంతానోత్పత్తి లేదా మహిళల వయస్సు నిర్మాణానికి సంబంధించినది |
| CBR ప్రతి 1000 జనాభాకు | TFR పిల్లలు/మహిళ |
| Age Structure ప్రభావం ఎక్కువ | వయస్సు-నిర్దిష్ట జననాల రేట్ల ఆధారంగా |
10. జనాభా పరివర్తన సిద్ధాంతం – Demographic Transition Theory (DTT)
దేశ ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధికి అనుగుణంగా జననాల రేటు, మరణాల రేటు ఎలా మారుతాయో వివరించే నమూనాను Demographic Transition Theory అంటారు.
Stage 1: High Stationary
Birth Rate, Death Rate రెండూ అధికం. జనాభా వృద్ధి తక్కువ.
Stage 2: Early Expanding
Death Rate తగ్గుతుంది; Birth Rate అధికంగానే ఉంటుంది. జనాభా వేగంగా పెరుగుతుంది.
Stage 3: Late Expanding
Birth Rate తగ్గడం ప్రారంభమవుతుంది. జనాభా వృద్ధి రేటు క్రమంగా తగ్గుతుంది.
Stage 4: Low Stationary
Birth Rate, Death Rate రెండూ తక్కువ. జనాభా వృద్ధి తక్కువ స్థాయికి చేరుతుంది.
Stage 5: Declining Population (Extended Model)
కొన్ని విస్తృత నమూనాల్లో Birth Rate, Death Rate కంటే తక్కువగా ఉండటం వల్ల Natural Population Decrease ఏర్పడుతుంది.
Graph 3: Demographic Transition Model
క్రింది SVG ఒక Conceptual Model మాత్రమే. ఇది భారతదేశపు ప్రత్యక్ష చారిత్రక Birth Rate, Death Rate డేటా కాదు.
Stylised conceptual model. The actual demographic transition may differ across countries.
11. జనాభా డివిడెండ్ – Demographic Dividend
మొత్తం జనాభాలో పని చేసే వయస్సు జనాభా (Working-Age Population) వాటా పెరగడం వల్ల దేశానికి లభించే సంభావ్య ఆర్థిక ప్రయోజనాన్ని Demographic Dividend అంటారు.
Demographic Dividend ప్రయోజనాలు
- Labour Supply పెరుగుదల.
- Productivity Improvement.
- Savings and Investment పెరుగుదల అవకాశం.
- Domestic Consumption Expansion.
- Economic Growthకు సహకారం.
Demographic Dividend ఉపయోగించుకోవడానికి అవసరమైనవి
- Quality Education.
- Skill Development.
- Employment Opportunities.
- Public Health.
- Female Labour Force Participation.
- Productive Investment.
Demographic Dividend అనేది ఆటోమేటిక్‌గా లభించే ప్రయోజనం కాదు. పని చేసే వయస్సు జనాభాకు తగిన నైపుణ్యాలు, ఉద్యోగాలు లేకపోతే ఆశించిన ఆర్థిక ప్రయోజనం రాకపోవచ్చు.
12. ఆధారపడే జనాభా నిష్పత్తి – Dependency Ratio
పని చేసే వయస్సులో లేని జనాభాను పని చేసే వయస్సు జనాభాతో పోల్చి చూపే సూచికను Dependency Ratio అంటారు.
Numerical Example
Children = 25 లక్షలు; Elderly = 10 లక్షలు; Working-Age Population = 65 లక్షలు అయితే:
Dependency Ratio = (35 / 65) × 100
Dependency Ratio = 53.85
అంటే ప్రతి 100 మంది పని చేసే వయస్సు గల వ్యక్తులకు సుమారు 54 మంది ఆధారపడే వయస్సు జనాభా ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది. ఇది Employment Dependency Ratio కాదు.
Old-Age Dependency Ratio
Child Dependency Ratio
13. Population Pyramid – జనాభా పిరమిడ్
జనాభాను వయస్సు, లింగం ఆధారంగా గ్రాఫ్ రూపంలో చూపే పద్ధతిని Population Pyramid అంటారు.
Population Pyramid రకాలు
- Expansive Pyramid – యువ జనాభా అధికంగా ఉంటుంది.
- Stationary Pyramid – వయస్సు సమూహాల పంపిణీ సాపేక్షంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
- Constrictive Pyramid – తక్కువ జననాల రేటు, వృద్ధాప్య జనాభా పెరుగుదలను సూచించవచ్చు.
Population Pyramid ఆధారంగా దేశంలోని భవిష్యత్ విద్య, ఆరోగ్యం, ఉపాధి, పెన్షన్ అవసరాలను అంచనా వేయవచ్చు.
14. జనాభా వలసలు – Migration
ప్రజలు ఒక ప్రాంతం నుంచి మరొక ప్రాంతానికి తాత్కాలికంగా లేదా శాశ్వతంగా నివాసం మార్చడాన్ని Migration అంటారు.
Migration రకాలు
- Internal Migration – దేశం లోపల వలసలు.
- International Migration – దేశాల మధ్య వలసలు.
- Rural to Urban Migration.
- Urban to Urban Migration.
- Seasonal Migration.
Push Factors
నిరుద్యోగం, తక్కువ ఆదాయం, ప్రకృతి విపత్తులు, విద్యా సదుపాయాల కొరత.
Pull Factors
మెరుగైన ఉద్యోగాలు, విద్య, ఆరోగ్య సేవలు, అధిక వేతనాలు, పట్టణ అవకాశాలు.
Net Migration
Immigration అంటే ఒక ప్రాంతంలోకి రావడం. Emigration అంటే ఆ ప్రాంతం నుంచి బయటకు వెళ్లడం.
15. జనాభా సిద్ధాంతాలు – Important Population Theories
15.1 Thomas Robert Malthus – Population Theory
Malthus తన 1798 రచనలో జనాభా ఆహార ఉత్పత్తి కంటే వేగంగా పెరిగే ప్రమాదాన్ని వివరించాడు.
- Population – Geometric Progression అనే సైద్ధాంతిక భావన.
- Food Production – Arithmetic Progression అనే సైద్ధాంతిక భావన.
- Positive Checks – Famine, Disease, War.
- Preventive Checks – Moral Restraint వంటి ప్రవర్తనా నియంత్రణలు.
ఆధునిక వ్యవసాయ సాంకేతికత, సంతానోత్పత్తి మార్పులు, ఆర్థికాభివృద్ధి కారణంగా మాల్థస్ నమూనాకు పరిమితులు ఉన్నాయి.
15.2 Optimum Population Theory
అందుబాటులో ఉన్న వనరులు, సాంకేతికత ఆధారంగా గరిష్ఠ తలసరి ఉత్పత్తి సాధించగల జనాభా స్థాయిని Optimum Population అంటారు.
15.3 Demographic Transition Theory
Birth Rate, Death Rateలు ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధితో మారే విధానాన్ని వివరిస్తుంది.
16. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేక జనాభా అంశాలు – AP Demography
ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా అధ్యయనంలో రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ (State Reorganisation) అంశాన్ని తప్పనిసరిగా గుర్తుంచుకోవాలి.
2 జూన్ 2014న ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ నుంచి తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడింది.
16.1 ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా గణాంకాలపై ముఖ్యమైన జాగ్రత్త
Census 2011 సమయంలో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిపాలనా నిర్మాణం ఉండేది. ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభాను అధ్యయనం చేసేటప్పుడు 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా విభజిత భూభాగానికి సంబంధించిన గణాంకాలను ఉపయోగించాలి.
2011 ఆధారంగా విభజిత ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా సుమారు 4.96 కోట్లు.
16.2 AP Population – అధ్యయనం చేయాల్సిన అంశాలు
- Population Size.
- Population Density.
- District-wise Population.
- Literacy Rate.
- Sex Ratio.
- Urbanisation.
- Migration.
- Working-Age Population.
- Labour Force Participation.
- Fertility and Mortality.
2011లోని పాత జిల్లాల జనాభా గణాంకాలను ప్రస్తుత 2026 జిల్లా నిర్మాణానికి నేరుగా అన్వయించకూడదు.
17. APPSC Previous Year Question Concepts
క్రింది ప్రశ్నలు గత APPSC Assistant Director, ASO పరీక్షల్లో కనిపించిన జనాభా, ఆర్థిక జనాభా భావనలకు సంబంధించినవి. ప్రశ్నల భాష అవసరమైన చోట సరళీకరించబడింది.
PYQ 1 – ASO Economics Paper, 2019
International Labour Organisation (ILO) ప్రకారం సాధారణ Working-Age Population వయస్సు పరిధి ఏది?
A) 0–14 B) 15–64 C) 65+ D) 0–5
Answer: B) 15–64 Years
Explanation: అంతర్జాతీయ జనాభా గణాంకాల్లో 15–64 వయస్సు వర్గాన్ని సాధారణంగా Working-Age Populationగా ఉపయోగిస్తారు. వేర్వేరు Labour Statisticsలో భిన్నమైన కనీస వయస్సులు ఉండవచ్చు.
PYQ 2 – ASO Economics Paper, 2019
2016లో ప్రపంచ జనాభాలో భారతదేశం వాటా సుమారు ఎంత?
A) 12.5% B) 15.2% C) 17.8% D) 21.6%
Answer: C) 17.8%
Explanation: ఇది 2016 సంవత్సరానికి సంబంధించిన Historical PYQ Data. ప్రస్తుత ప్రపంచ జనాభాలో భారత వాటాగా ఉపయోగించకూడదు.
18.Practice MCQs
క్రింది ప్రశ్నలు జనాభా వృద్ధి, జనసాంద్రత, Census, Demographic Dividend, Population Composition వంటి ముఖ్యమైన పరీక్షా అంశాల ఆధారంగా రూపొందించిన Practice Questions.
Q1. భారత జనాభా చరిత్రలో Year of Great Divide ఏది?
A) 1901 B) 1911 C) 1921 D) 1951
Answer: C) 1921
1921 తరువాత జనాభా వృద్ధిలో దీర్ఘకాలిక మార్పు ప్రారంభమైంది.
Q2. Population Density కొలమానం ఏది?
A) Persons per Sq. Km. B) Births per 1000 C) Deaths per 1000 D) Children per Woman
Answer: A) Persons per Sq. Km.
Q3. Sex Ratioను భారత Censusలో ఎలా నిర్వచిస్తారు?
A) Males per 100 Females B) Females per 1000 Males C) Births per 1000 D) Women per Household
Answer: B) Females per 1000 Males
Q4. Total Fertility Rate ప్రధానంగా దేనిని సూచిస్తుంది?
A) ప్రతి 1000 మందికి మరణాలు B) ఒక మహిళకు సగటు పిల్లల సంఖ్య C) జనసాంద్రత D) మొత్తం వలసలు
Answer: B) ఒక మహిళకు సగటు పిల్లల సంఖ్య
Q5. జనాభాలో పని చేసే వయస్సు వాటా పెరగడం ద్వారా లభించే సంభావ్య ప్రయోజనం ఏది?
A) Fiscal Deficit B) Demographic Dividend C) Inflation D) Trade Deficit
Answer: B) Demographic Dividend
Q6. Malthus సిద్ధాంతం ప్రకారం Population ఏ progressionలో పెరుగుతుందని ఊహించాడు?
A) Arithmetic B) Geometric C) Constant D) Negative
Answer: B) Geometric Progression
Q7. Infant Mortality Rate (IMR) సాధారణంగా ఎంత Live Birthsకు లెక్కిస్తారు?
A) 100 B) 1000 C) 10,000 D) 100,000
Answer: B) 1000 Live Births
Q8. Maternal Mortality Ratio ఎంత Live Birthsకు లెక్కిస్తారు?
A) 100 B) 1000 C) 10,000 D) 100,000
Answer: D) 100,000 Live Births
Q9. Replacement Level Fertility సాధారణంగా ఎంత?
A) 1.0 B) 1.5 C) 2.1 D) 4.0
Answer: C) 2.1 Children per Woman
Q10. 2011 Census ప్రకారం భారత Population Density ఎంత?
A) 325 B) 382 C) 420 D) 450
Answer: B) 382 Persons per Sq. Km.
Q11. Population = 2,00,000; Area = 500 Sq. Km. అయితే Density ఎంత?
A) 200 B) 300 C) 400 D) 500
Answer: C) 400 Persons per Sq. Km.
Solution: 2,00,000 / 500 = 400.
Q12. Birth Rate = 20, Death Rate = 8 (per 1000) అయితే Natural Increase Rate ఎంత?
A) 8 B) 10 C) 12 D) 20
Answer: C) 12 per 1000
Solution: 20 − 8 = 12 per 1000, లేదా సుమారు 1.2%.
Q13. Population Pyramid ప్రధానంగా ఏ అంశాలను చూపిస్తుంది?
A) Income and Taxes B) Age and Sex C) Imports and Exports D) Prices and Inflation
Answer: B) Age and Sex Composition
Q14. Dependency Ratio సూత్రంలో denominator ఏది?
A) Total Population B) Population 0–14 C) Working-Age Population D) Elderly Population
Answer: C) Working-Age Population
Q15. Population Growth Rate తగ్గినా Total Population ఇంకా పెరగవచ్చా?
A) అవును B) కాదు C) ఎల్లప్పుడూ తగ్గుతుంది D) జననాలు సున్నా అవుతాయి
Answer: A) అవును
Explanation: Growth Rate సానుకూలంగా ఉన్నంతకాలం జనాభా పెరుగుతుంది, రేటు గతంతో పోలిస్తే తగ్గినప్పటికీ.
19. Chapter 2 – Quick Revision Points
- Demography – Scientific Study of Population.
- First Regular All-India Census – 1881.
- Population Census 2011 – 121.09 Crore.
- India Population Estimate 2025 – 146.39 Crore (UNFPA).
- Sex Ratio 2011 – 943.
- Child Sex Ratio 2011 – 919.
- Population Density 2011 – 382.
- Literacy Rate 2011 – 74.04%.
- Year of Great Divide – 1921.
- Crude Birth Rate – Births per 1000 Population.
- Crude Death Rate – Deaths per 1000 Population.
- IMR – Infant Deaths per 1000 Live Births.
- MMR – Maternal Deaths per 100,000 Live Births.
- TFR – Total Fertility Rate.
- Replacement Level Fertility – Approximately 2.1.
- Demographic Dividend – Potential Benefit from Working-Age Population.
- Dependency Ratio – Dependent Age Groups / Working-Age Population × 100.
- Population Pyramid – Age and Sex Distribution.
- Thomas Robert Malthus – Population Theory, 1798.
- Demographic Transition – Changes in Birth and Death Rates.
20. ముగింపు – Conclusion
భారత జనాభా అధ్యయనంలో Population Size, Composition, Quality, Growth, Fertility, Mortality, Migration, Demographic Transition, Dependency Ratio మరియు Demographic Dividend వంటి అంశాలు ఎంతో ముఖ్యమైనవి.
APPSC Assistant Director Economics పరీక్షలో జనాభా సిద్ధాంతాలు, Census గణాంకాలు, వివిధ జనాభా సూచికల నిర్వచనాలు, సూత్రాలు, సంఖ్యాత్మక సమస్యలు, ఆర్థికాభివృద్ధిపై జనాభా ప్రభావం వంటి అంశాల నుంచి ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
భారత జనాభా గణాంకాలను అధ్యయనం చేసేటప్పుడు Census Data, Survey Data, Population Projections మధ్య తేడాలను తప్పనిసరిగా గుర్తుంచుకోవాలి.
తదుపరి అధ్యాయం: Chapter 3 – Occupational Distribution and Demographic Changes (వృత్తిపరమైన జనాభా పంపిణీ మరియు జనాభా మార్పులు).
మరిన్ని APPSC Economics Notes, Telugu Study Material, Previous Year Questions మరియు Chapter-wise MCQs కోసం ANU Results వెబ్‌సైట్‌ను సందర్శించండి.