NITI Aayog and Government Policies in Telugu: నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) భారత ప్రభుత్వ విధాన రూపకల్పనకు సంబంధించిన ప్రధాన సంస్థ. భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission), నీతి ఆయోగ్, Cooperative Federalism, Competitive Federalism, Sustainable Development Goals (SDGs), Aspirational Districts Programme, Economic Reforms, Government Policies వంటి అంశాలు ముఖ్యమైనవి.
ఈ అధ్యాయంలో NITI Aayog నిర్మాణం, లక్ష్యాలు, Planning Commissionతో తేడాలు, 2026 తాజా వివరాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేక అంశాలు, Economic Policy Concepts, Numerical Examples, Blogger-compatible Graphs, PYQ Concepts మరియు Practice MCQsను సమగ్రంగా అధ్యయనం చేద్దాం.
1. నీతి ఆయోగ్ అంటే ఏమిటి? (What is NITI Aayog?)
భారతదేశ దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధికి అవసరమైన వ్యూహాలు, విధాన సిఫారసులు అందించే ప్రభుత్వ ప్రధాన Policy Think Tankను NITI Aayog అంటారు.
1.1 NITI Aayog Full Form
National Institution for Transforming India.
1.2 NITI Aayog Establishment
నీతి ఆయోగ్ 1 జనవరి 2015న కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం (Union Cabinet Resolution) ద్వారా ఏర్పడింది.
1950లో ఏర్పడిన Planning Commission స్థానంలో NITI Aayogను ఏర్పాటు చేశారు.
1.3 NITI Aayog Headquarters
New Delhi – న్యూఢిల్లీ.
1.4 Legal Status
NITI Aayog ఒక Non-Constitutional, Non-Statutory Institution. ఇది రాజ్యాంగంలోని ప్రత్యేక Article ద్వారా లేదా పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడలేదు.
ఇది కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిన ప్రభుత్వ విధాన సలహా సంస్థ.
2. భారతదేశంలో ఆర్థిక ప్రణాళిక చరిత్ర (History of Economic Planning)
2.1 Planning Commission – 1950
భారత ప్రణాళికా సంఘం 15 మార్చి 1950న ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడింది.
దేశంలోని వనరుల సమర్థ వినియోగం, ఆర్థికాభివృద్ధి, పేదరిక నిర్మూలన, పారిశ్రామికీకరణ లక్ష్యాలతో ప్రణాళికలు రూపొందించేది.
2.2 Five-Year Plans
భారతదేశంలో మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక 1951–1956 మధ్య అమలైంది.
ప్రధానంగా Agriculture, Irrigation, Rehabilitation వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
2.3 Second Five-Year Plan
1956–1961 రెండవ పంచవర్ష ప్రణాళికలో Heavy Industries, Industrialisationకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
దీనితో P. C. Mahalanobis పేరు ముఖ్యంగా సంబంధం కలిగి ఉంది.
2.4 Last Five-Year Plan
పన్నెండవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (Twelfth Five-Year Plan) 2012–2017 కాలానికి సంబంధించినది. భారతదేశంలోని చివరి పంచవర్ష ప్రణాళిక ఇదే.
2.5 Main Goals of Economic Planning
- Growth – ఆర్థిక వృద్ధి.
- Modernisation – ఆధునికీకరణ.
- Self-Reliance – స్వావలంబన.
- Equity – సమాన అవకాశాలు, న్యాయమైన పంపిణీ.
3. Planning Commission vs NITI Aayog
| Planning Commission | NITI Aayog |
|---|---|
| Established in 1950 | Established in 2015 |
| Centralised Planning Orientation | Participatory Policy Framework |
| Five-Year Plans | Long-Term Strategy and Policy Advice |
| Historical Role in Plan Fund Allocation | Not a Routine Plan Fund Allocator |
| Top-Down Planning was More Prominent | Bottom-Up Consultation Emphasised |
| Planning and Resource Allocation | Policy Research, Innovation and Evaluation |
| Non-Constitutional Body | Non-Constitutional Body |
3.1 Main Institutional Change
Planning Commission కేంద్రీకృత ప్రణాళికల రూపకల్పన, ప్రణాళికా వనరుల కేటాయింపులో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించేది.
NITI Aayog రాష్ట్రాలతో సంప్రదింపులు, Policy Research, Cooperative Federalism, Performance Monitoring, Innovation, Long-Term Development Strategiesపై దృష్టి పెడుతుంది.
3.2 Does NITI Aayog Allocate Funds?
NITI Aayogకు గత Planning Commission మాదిరిగా రాష్ట్రాలకు సాధారణ ప్రణాళిక నిధులు కేటాయించే అధికారం లేదు.
అయితే NITI Aayogకు సంబంధించిన ప్రత్యేక కార్యక్రమాలకు బడ్జెట్ నిధులు ఉండవచ్చు. దీనిని రాష్ట్రాల సాధారణ Plan Fund Allocationతో కలపకూడదు.
4. NITI Aayog నిర్మాణం (Organisational Structure)
4.1 Chairperson – అధ్యక్షుడు
భారత ప్రధానమంత్రి (Prime Minister of India) NITI Aayogకు Chairpersonగా వ్యవహరిస్తారు.
4.2 Vice Chairperson – ఉపాధ్యక్షుడు
ప్రధానమంత్రి నియమించే Vice Chairperson విధాన చర్చలు, సంస్థ కార్యకలాపాల్లో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తారు.
4.3 Full-Time Members
Economics, Science, Technology, Public Policy, Health, Governance వంటి రంగాలకు చెందిన నిపుణులు సభ్యులుగా ఉండవచ్చు.
4.4 Ex-Officio Members
కేంద్ర మంత్రివర్గంలోని నిర్ణీత మంత్రులు Ex-Officio Membersగా నియమించబడవచ్చు.
4.5 Chief Executive Officer (CEO)
రోజువారీ పరిపాలనా నిర్వహణ, విధాన అమలు సమన్వయంలో CEO కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.
4.6 Governing Council
Governing Councilలో ప్రధానమంత్రి, రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, శాసనసభలు కలిగిన కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు, ఇతర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల Lieutenant Governors లేదా Administrators, ఇతర నిర్ణీత సభ్యులు ఉంటారు.
4.7 Regional Councils
ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలను ప్రభావితం చేసే ప్రత్యేక ప్రాంతీయ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి Regional Councils ఏర్పాటు చేసే అవకాశం ఉంది.
5. NITI Aayog – Current Leadership 2026
| Position | October 2026 |
|---|---|
| Chairperson | Shri Narendra Modi |
| Vice Chairperson | Shri Ashok Kumar Lahiri |
| Chief Executive Officer | Shri Anurag Jain |
Anurag Jain 17 ఆగస్టు 2026న NITI Aayog CEOగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.
ఈ పేర్లు అక్టోబర్ 2026 నాటికి సంబంధించినవి. భవిష్యత్తులో పదవుల్లో మార్పులు సంభవించవచ్చు.
6. NITI Aayog ప్రధాన లక్ష్యాలు (Objectives)
- National Development Prioritiesను రూపొందించడం.
- Cooperative Federalismను ప్రోత్సహించడం.
- Competitive Federalismకు అనుకూలమైన వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడం.
- Evidence-Based Policy Making.
- Bottom-Up Planning.
- Long-Term Strategic Planning.
- Sustainable Development.
- Innovation and Entrepreneurship.
- Programme Monitoring and Evaluation.
- Inclusive Economic Growth.
6.1 Bottom-Up Planning
గ్రామాలు, జిల్లాలు, రాష్ట్రాల అవసరాలు, సూచనలను పరిగణనలోకి తీసుకుని అభివృద్ధి వ్యూహాలను రూపొందించే విధానాన్ని Bottom-Up Planning అంటారు.
6.2 Evidence-Based Policy Making
విధాన నిర్ణయాలు కేవలం అభిప్రాయాలపై కాకుండా Data, Research, Evaluation Findings ఆధారంగా తీసుకునే విధానం.
7. Cooperative Federalism – సహకార సమాఖ్యవాదం
కేంద్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పరస్పర సహకారంతో అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను రూపొందించి, అమలు చేయడాన్ని Cooperative Federalism అంటారు.
Examples
- Centre–State Consultations.
- Governing Council Meetings.
- Joint Development Strategies.
- Sharing Best Practices.
- Common Development Goals.
7.1 Team India Concept
దేశాభివృద్ధిలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు భాగస్వాములుగా పనిచేయాలనే భావనను Team Indiaగా సూచిస్తారు.
8. Competitive Federalism – పోటీ సమాఖ్యవాదం
రాష్ట్రాలు పరిపాలన, అభివృద్ధి, విద్య, ఆరోగ్యం, పెట్టుబడులు, SDG Performance వంటి అంశాల్లో మెరుగైన ఫలితాల కోసం పోటీపడడాన్ని Competitive Federalism అంటారు.
8.1 Competitive Federalism Tools
- Performance Rankings.
- Development Indices.
- Public Dashboards.
- Outcome-Based Monitoring.
- Best Practice Sharing.
8.2 Cooperative vs Competitive Federalism
| Cooperative Federalism | Competitive Federalism |
|---|---|
| Centre–State Collaboration | Performance-based Competition |
| Common Development Goals | Comparative Performance |
| Joint Policy Discussions | Ranking and Benchmarking |
| Knowledge Sharing | Incentives to Improve Outcomes |
9. NITI Aayog Governing Council – 2026
NITI Aayog Governing Council మొదట ఫిబ్రవరి 2015లో ఏర్పాటు చేయబడింది.
11వ Governing Council Meeting 11 జూన్ 2026న న్యూఢిల్లీలో జరిగింది.
9.1 Meeting Theme
Inclusive Human Development for Viksit Bharat@2047.
9.2 Four Major Pillars
- Foundational Human Capital and Future-Ready Skills.
- Productive Employment, Entrepreneurship and Decentralised Growth.
- Health, Nutrition and Wellbeing.
- Equity and Dignity for All.
ఈ సమావేశంలో రాష్ట్రాల అభివృద్ధి వ్యూహాలు, మానవ మూలధనం, ఉద్యోగాలు, విద్య, ఆరోగ్యం, సమగ్ర అభివృద్ధి అంశాలు ప్రధానంగా చర్చించబడ్డాయి.
10. Sustainable Development Goals (SDGs)
United Nations 2015లో Sustainable Development Goalsను ఆమోదించింది.
SDGs ద్వారా 2030 నాటికి పేదరికం, ఆకలి, ఆరోగ్యం, విద్య, అసమానతలు, పర్యావరణం, ఆర్థికాభివృద్ధి వంటి రంగాల్లో పురోగతి సాధించడం లక్ష్యం.
10.1 SDGs – Key Facts
- Total Goals – 17.
- Total Global Targets – 169.
- Adoption Year – 2015.
- Target Year – 2030.
- Indian SDG Monitoring – NITI Aayog, MoSPI and other institutions.
10.2 All 17 SDGs
- No Poverty.
- Zero Hunger.
- Good Health and Well-being.
- Quality Education.
- Gender Equality.
- Clean Water and Sanitation.
- Affordable and Clean Energy.
- Decent Work and Economic Growth.
- Industry, Innovation and Infrastructure.
- Reduced Inequalities.
- Sustainable Cities and Communities.
- Responsible Consumption and Production.
- Climate Action.
- Life Below Water.
- Life on Land.
- Peace, Justice and Strong Institutions.
- Partnerships for the Goals.
11. SDG India Index – భారత SDG సూచీ
దేశం, రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు Sustainable Development Goals సాధనలో చూపిన పురోగతిని కొలవడానికి SDG India Index ఉపయోగిస్తారు.
SDG India Index తొలి Baseline Edition 2018లో విడుదలైంది.
11.1 SDG India Index Score Range
| Score | Performance Category |
|---|---|
| 0–49 | Aspirant |
| 50–64 | Performer |
| 65–99 | Front Runner |
| 100 | Achiever |
11.2 India SDG Scores
| Index Edition | India Composite Score |
|---|---|
| 2018 | 57 |
| 2020–21 | 66 |
| 2023–24 | 71 |
Graph 1: India SDG Index Progress
Index Editions: 2018, 2020–21, 2023–24.
Methodological revisions may affect direct comparisons.
11.3 SDG Score – Numerical Example
2020–21 Score = 66; 2023–24 Score = 71 అయితే:
Improvement = 5 Index Points
ఇది 5 Index Points పెరుగుదల. Score ప్రతి సంవత్సరంలో తప్పనిసరిగా 5% చొప్పున పెరిగిందని అర్థం కాదు.
12. Andhra Pradesh SDG India Index – 2023–24
2023–24 SDG India Indexలో ఆంధ్రప్రదేశ్ Composite Score 74. ఇది Front Runner Categoryకు చెందుతుంది.
| Indicator | Score |
|---|---|
| India Overall SDG Score | 71 |
| Andhra Pradesh Overall SDG Score | 74 |
| Andhra Pradesh Goal 1: No Poverty | 86 |
Graph 2: Andhra Pradesh vs India – SDG Scores
AP Goal 1 is a goal-specific score, not the overall score.
12.1 Numerical Example
Difference = 3 Index Points
Andhra Pradesh, India Composite SDG Score కంటే 3 points ఎక్కువగా నమోదు చేసింది.
13. Aspirational Districts Programme (ADP)
సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధిలో వెనుకబడిన జిల్లాల్లో వేగవంతమైన పురోగతి సాధించడానికి Aspirational Districts Programme ప్రారంభించబడింది.
13.1 Launch Year
January 2018.
13.2 Programme Coverage
ఈ కార్యక్రమం 112 జిల్లాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని ప్రారంభించబడింది.
13.3 Three Main Principles – 3 Cs
- Convergence – ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల సమన్వయం.
- Collaboration – వివిధ సంస్థల సహకారం.
- Competition – మెరుగైన ఫలితాల కోసం పోటీ.
13.4 Five Major Themes
- Health and Nutrition.
- Education.
- Agriculture and Water Resources.
- Financial Inclusion and Skill Development.
- Basic Infrastructure.
13.5 Key Performance Indicators
Aspirational Districts Programme పురోగతిని 49 Key Performance Indicators (KPIs) ద్వారా పర్యవేక్షిస్తుంది.
13.6 Delta Ranking
ఒక జిల్లా తన గత Performanceతో పోలిస్తే ఎంత అభివృద్ధి సాధించిందో తెలియజేయడాన్ని Delta Ranking అంటారు.
ఉదాహరణకు District Score 52 నుంచి 61కు పెరిగితే Improvement = 9 points.
14. Aspirational Blocks Programme (ABP)
జిల్లా స్థాయి అభివృద్ధి నమూనాను Block స్థాయికి విస్తరించడానికి Aspirational Blocks Programme ప్రారంభించారు.
14.1 Launch Year
January 2023.
14.2 Coverage
ప్రారంభంలో 500 Blocksను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. 2025లో Coverageను 513 Blocksకు విస్తరించారు.
14.3 Important Themes
- Health and Nutrition.
- Education.
- Agriculture and Allied Services.
- Social Development.
- Basic Infrastructure.
15. Atal Innovation Mission (AIM)
Innovation, Entrepreneurship, Scientific Thinking, Startup Ecosystemను అభివృద్ధి చేయడానికి Atal Innovation Mission ప్రారంభించబడింది.
15.1 Launch Year
2016.
15.2 Major Components
- Atal Tinkering Labs (ATLs).
- Atal Incubation Centres (AICs).
- Innovation Challenges.
- Entrepreneurship Support.
15.3 Atal Tinkering Labs
పాఠశాల విద్యార్థుల్లో Creativity, Problem Solving, Design Thinking, Innovation Skills పెంచడానికి ATLs ఉపయోగపడతాయి.
15.4 Atal Incubation Centres
Universities, Research Institutions, Other Organisationsలో Startups, Innovation-based Enterprises అభివృద్ధికి Incubation Support అందిస్తాయి.
15.5 AIM 2.0 – Updated Policy
November 2024లో కేంద్ర మంత్రివర్గం Atal Innovation Mission కొనసాగింపుకు మార్చి 31, 2028 వరకు ₹2,750 కోట్ల కేటాయింపును ఆమోదించింది.
16. State Support Mission – రాష్ట్రాలకు విధాన సహాయం
State Support Mission ద్వారా NITI Aayog రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు Policy Research, Development Strategies, Data Analytics, Monitoring and Evaluation Systems అభివృద్ధిలో సహాయం అందిస్తుంది.
16.1 Launch
State Support Mission 2022లో ప్రారంభించబడింది.
16.2 State Institutions for Transformation
రాష్ట్ర స్థాయిలో Evidence-Based Planningకు సహాయపడే State Institutions for Transformation (SITs) అభివృద్ధిని ఈ Mission ప్రోత్సహిస్తుంది.
16.3 Main Objectives
- State Development Strategies.
- Data-Driven Governance.
- Monitoring and Evaluation.
- Policy Research Support.
- Cross-Learning among States.
17. NITI Aayog Other Important Institutions
17.1 DMEO
Development Monitoring and Evaluation Office.
ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల Monitoring, Evaluationలో ప్రత్యేక పాత్ర పోషించే సంస్థ.
17.2 NILERD
National Institute of Labour Economics Research and Development.
Labour Economics, Development Research, Training వంటి రంగాల్లో కార్యకలాపాలు నిర్వహించే సంస్థ.
17.3 Policy Think Tank Functions
- Research and Policy Analysis.
- Strategic Planning.
- Programme Evaluation.
- Knowledge Sharing.
- Innovation and Institutional Support.
18. NITI Aayog Planning Framework
Five-Year Plan విధానానికి ప్రత్యామ్నాయంగా దీర్ఘకాలిక Vision, Strategy, Action Agenda పద్ధతులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
18.1 Historical Three-Year Action Agenda
2017–18 నుంచి 2019–20 కాలానికి Three-Year Action Agenda రూపొందించబడింది.
18.2 Seven-Year Strategy
మధ్యకాలిక అభివృద్ధి వ్యూహాలను నిర్దేశించే Strategy Framework భావన.
18.3 Fifteen-Year Vision
దేశ దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి లక్ష్యాలకు దిశానిర్దేశం చేసే Vision Framework.
ఇవి 2017 కాలంలోని ప్రణాళికా మార్పుకు సంబంధించిన చారిత్రక రూపకల్పనలు. వీటినే 2026లో ప్రస్తుతం నడుస్తున్న నిర్దిష్ట కొత్త ప్రణాళికలుగా భావించకూడదు.
19. Government Economic Policies – ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలు
దేశ ఆర్థిక అభివృద్ధి, ఉపాధి, ధరల స్థిరత్వం, పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, సామాజిక సంక్షేమం వంటి లక్ష్యాలను సాధించడానికి ప్రభుత్వం రూపొందించే నిర్ణయాలు, చర్యలను Economic Policies అంటారు.
19.1 Fiscal Policy – ద్రవ్యకోశ విధానం
Government Expenditure, Taxation, Borrowing ద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపే విధానం.
19.2 Monetary Policy – ద్రవ్య విధానం
Money Supply, Interest Rates, Liquidity, Credit Conditionsను ప్రభావితం చేసే విధానం. భారతదేశంలో Reserve Bank of India కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
19.3 Industrial Policy – పారిశ్రామిక విధానం
Manufacturing, Industrial Investment, Productivity, Infrastructure, Innovationను ప్రోత్సహించే విధానాలు.
19.4 Trade Policy – వాణిజ్య విధానం
Imports, Exports, Tariffs, International Trade Agreementsను ప్రభావితం చేసే ప్రభుత్వ చర్యలు.
19.5 Agricultural Policy – వ్యవసాయ విధానం
Agricultural Productivity, Farmer Income, Irrigation, Credit, Marketing, Food Security వంటి అంశాలకు సంబంధించిన విధానాలు.
19.6 Employment Policy – ఉపాధి విధానం
Job Creation, Skill Development, Labour Market Efficiency, Social Security వంటి అంశాలను లక్ష్యంగా తీసుకునే విధానాలు.
19.7 Social Policy – సామాజిక విధానం
Education, Healthcare, Poverty Reduction, Nutrition, Social Justiceకు సంబంధించిన విధానాలు.
| Policy | Main Instruments | Objective |
|---|---|---|
| Fiscal | Taxes, Spending, Borrowing | Growth, Stabilisation, Redistribution |
| Monetary | Repo Rate, Liquidity Instruments | Price and Monetary Stability |
| Industrial | Incentives, Infrastructure, Reforms | Industrial Development |
| Trade | Tariffs, Agreements, Export Support | External Trade Development |
| Agricultural | Irrigation, Credit, Marketing | Farm Productivity and Livelihoods |
20. Economic Reforms of 1991 – LPG Reforms
1991లో భారతదేశం Balance of Payments Crisisను ఎదుర్కొంది. ఈ నేపథ్యంలో Liberalisation, Privatisation, Globalisation విధానాలతో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రారంభమయ్యాయి.
20.1 Liberalisation – సరళీకరణ
వ్యాపారాలు, పరిశ్రమలు, పెట్టుబడులపై ప్రభుత్వ నియంత్రణలను తగ్గించి మార్కెట్ కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ అవకాశం కల్పించడం.
20.2 Privatisation – ప్రైవేటీకరణ
ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో ప్రైవేటు యాజమాన్యం లేదా ప్రైవేటు రంగ భాగస్వామ్యాన్ని పెంచే చర్యలు.
20.3 Globalisation – ప్రపంచీకరణ
దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను అంతర్జాతీయ మార్కెట్లు, పెట్టుబడులు, సాంకేతికత, వాణిజ్యంతో అనుసంధానించే ప్రక్రియ.
20.4 Stabilisation vs Structural Reforms
Stabilisation Measures: Short-term Inflation, Balance of Payments, Macroeconomic Imbalancesను నియంత్రించే చర్యలు.
Structural Reforms: దీర్ఘకాలంలో ఆర్థిక సామర్థ్యం, ఉత్పాదకత, పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరిచే చర్యలు.
21. Union Budget 2026–27 – Important Government Policy Announcements
21.1 Biopharma SHAKTI
భారతదేశంలో Biopharmaceutical Manufacturing, Biologics, Biosimilars రంగాలను బలోపేతం చేయడానికి Budget 2026–27లో Biopharma SHAKTIను ప్రతిపాదించారు.
Proposed Outlay: ₹10,000 Crore over Five Years.
21.2 India Semiconductor Mission 2.0
Semiconductor Equipment, Materials, Indigenous Intellectual Property, Supply Chains, Skilled Workforce Developmentకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడానికి ISM 2.0ను ప్రకటించారు.
21.3 Electronics Components Manufacturing Scheme
Electronics Components Manufacturing Scheme కేటాయింపును ₹40,000 కోట్లకు పెంచాలని Budget 2026–27లో ప్రతిపాదించారు.
21.4 Rare Earth Corridors
Odisha, Kerala, Andhra Pradesh, Tamil Nadu వంటి ఖనిజ వనరులు కలిగిన రాష్ట్రాల్లో Rare Earth Corridors ఏర్పాటుకు మద్దతు ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించారు.
Rare Earth Mining, Processing, Research, Manufacturing వంటి కార్యకలాపాలకు ఇవి ఉపయోగపడేలా ప్రతిపాదించబడ్డాయి.
21.5 Chemical Parks
మూడు ప్రత్యేక Chemical Parks ఏర్పాటుకు రాష్ట్రాలకు మద్దతు ఇచ్చే పథకాన్ని Budget 2026–27లో ప్రతిపాదించారు.
22. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేక అంశాలు – Andhra Pradesh Government Policies
ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆర్థికాభివృద్ధి విధానాలను అధ్యయనం చేసేటప్పుడు Swarna Andhra@2047 Vision, Industrial Policy, Skill Development, Tourism, Agriculture, Renewable Energy, Digital Economy, Ports, Infrastructure వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.
22.1 Swarna Andhra@2047 Vision
2047 నాటికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను అభివృద్ధి చెందిన, సమర్థవంతమైన ఆర్థిక వ్యవస్థగా తీర్చిదిద్దడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న దీర్ఘకాలిక Development Vision.
22.2 Main Development Areas
- Economic Growth and Investment.
- Human Capital Development.
- Education and Skills.
- Health and Wellbeing.
- Agriculture and Food Processing.
- Industrial and Manufacturing Development.
- Infrastructure and Logistics.
- Digital Transformation.
- Sustainable Development.
22.3 Andhra Pradesh Tourism Policy 2024–29
Tourism Infrastructure, Employment, Investment, Sustainable Tourismను ప్రోత్సహించడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం Tourism Policy 2024–29 రూపొందించింది.
22.4 AP and Rare Earth Corridors – 2026
Union Budget 2026–27లో Rare Earth Corridorsకు సంబంధించి మద్దతు ప్రతిపాదించిన రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటి.
22.5 AP and SDG Performance
2023–24 SDG India Indexలో AP Composite Score 74, India Score 71. రాష్ట్ర స్థాయిలో Evidence-Based Policy Planning ప్రాముఖ్యతను ఈ సూచీ తెలియజేస్తుంది.
23. Government Policy Evaluation – విధానాల మూల్యాంకనం
ఒక విధానం ప్రకటించడం మాత్రమే విజయానికి ప్రమాణం కాదు. ఆ విధానం ద్వారా ప్రజలకు ఏ ఫలితాలు అందాయో Evaluation ద్వారా పరిశీలించాలి.
23.1 Input Indicators
కేటాయించిన నిధులు, సిబ్బంది, వనరులు.
23.2 Output Indicators
నిర్మించిన పాఠశాలలు, రహదారులు, శిక్షణ పొందిన వ్యక్తుల సంఖ్య వంటి ప్రత్యక్ష ఫలితాలు.
23.3 Outcome Indicators
Learning Levels, Employment Outcomes, Health Improvements వంటి మార్పులు.
23.4 Impact Indicators
దీర్ఘకాలిక Poverty Reduction, Productivity Improvement, Human Development వంటి విస్తృత మార్పులు.
23.5 Output vs Outcome
100 పాఠశాల భవనాలు నిర్మించడం Output. విద్యార్థుల Learning Outcomes మెరుగుపడడం Outcome.
23.6 Policy Effectiveness – Example
ఒక Skill Development Programmeలో 1,000 మందికి శిక్షణ ఇచ్చి 650 మందికి ఉద్యోగాలు లభించాయని అనుకుందాం.
Placement Rate = (650 / 1000) × 100
Placement Rate = 65%
ఇది ఒక Illustrative Programme Outcome మాత్రమే. వాస్తవ ప్రభుత్వ పథక గణాంకం కాదు.
24. Policy Making Process – విధాన రూపకల్పన దశలు
25. NITI Aayog – Achievements and Limitations
25.1 Important Contributions
- Cooperative Federalism Dialogue.
- SDG Monitoring.
- Aspirational Districts Framework.
- Innovation and Entrepreneurship Promotion.
- Data-Driven Policy Recommendations.
- State Development Support.
- Policy Research and Evaluation.
25.2 Institutional Limitations
- Primarily Advisory Role.
- No General Plan Fund Allocation Authority.
- Implementation Depends on Ministries and States.
- Outcome Measurement Can Be Difficult.
- Regional Administrative Capacity Differences.
- Policy Recommendations Need Coordination for Adoption.
26. Previous Year Question Concepts
క్రింది ప్రశ్నలు APPSC Economicsలో ముఖ్యమైన NITI Aayog, Planning Commission, Economic Reforms, Government Policies అంశాల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. ఇవి అసలు పరీక్షా ప్రశ్నలుగా ధృవీకరించబడలేదు.
Q1. NITI Aayog ఏ సంస్థ స్థానంలో ఏర్పడింది?
A) RBI B) Planning Commission C) Finance Commission D) Election Commission
Answer: B) Planning Commission
Q2. భారతదేశ చివరి Five-Year Plan ఏది?
A) Tenth B) Eleventh C) Twelfth D) Thirteenth
Answer: C) Twelfth Five-Year Plan
Q3. Cooperative Federalism ఏ భావనకు సంబంధించినది?
A) Centre–State Cooperation
B) Only Monetary Policy
C) International Trade Only
D) Population Growth
Answer: A) Centre–State Cooperation
27. Practice MCQs – 30 Important Questions
Q1. NITI Aayog పూర్తి రూపం ఏమిటి?
A) National Institute for Trade and Investment
B) National Institution for Transforming India
C) National Indian Taxation Institution
D) National Industrial Training Institute
Answer: B) National Institution for Transforming India
Q2. NITI Aayog స్థాపన తేదీ ఏది?
A) 15 March 1950
B) 1 January 2015
C) 1 April 2017
D) 26 January 2016
Answer: B) 1 January 2015
Q3. NITI Aayog ఏ రకమైన సంస్థ?
A) Constitutional Body
B) Statutory Commission
C) Non-Constitutional Policy Think Tank
D) Judicial Body
Answer: C
Q4. Planning Commission స్థాపన సంవత్సరం ఏది?
A) 1947 B) 1950 C) 1956 D) 1961
Answer: B) 1950
Q5. Planning Commission స్థాపన తేదీ ఏది?
A) 15 March 1950
B) 1 January 1951
C) 15 August 1950
D) 1 April 1956
Answer: A) 15 March 1950
Q6. NITI Aayog Chairperson ఎవరు?
A) RBI Governor
B) Prime Minister of India
C) President of India
D) Finance Commission Chairman
Answer: B) Prime Minister of India
Q7. అక్టోబర్ 2026 నాటికి NITI Aayog Vice Chairperson ఎవరు?
A) Suman Bery
B) Arvind Panagariya
C) Ashok Kumar Lahiri
D) Montek Singh Ahluwalia
Answer: C) Ashok Kumar Lahiri
Q8. ఆగస్టు 2026లో NITI Aayog CEOగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన వ్యక్తి ఎవరు?
A) Anurag Jain
B) Amitabh Kant
C) Arvind Virmani
D) Urjit Patel
Answer: A) Anurag Jain
Q9. First Five-Year Plan కాలం ఏది?
A) 1951–1956
B) 1956–1961
C) 1961–1966
D) 2012–2017
Answer: A) 1951–1956
Q10. Second Five-Year Plan ఎవరితో సంబంధం కలిగి ఉంది?
A) Adam Smith
B) P. C. Mahalanobis
C) Keynes
D) Milton Friedman
Answer: B) P. C. Mahalanobis
Q11. Last Five-Year Plan కాలం ఏది?
A) 2002–2007
B) 2007–2012
C) 2012–2017
D) 2017–2022
Answer: C) 2012–2017
Q12. Cooperative Federalism అంటే ఏమిటి?
A) Centre–State Cooperation
B) Only Centralised Control
C) Foreign Trade
D) Private Monopoly
Answer: A) Centre–State Cooperation
Q13. Competitive Federalism ప్రధానంగా ఏ అంశాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది?
A) State Performance Competition
B) Only Tax Evasion
C) Population Decline
D) Judicial Control
Answer: A) State Performance Competition
Q14. 11వ NITI Aayog Governing Council Meeting ఎప్పుడు జరిగింది?
A) 11 June 2026
B) 1 January 2026
C) 15 August 2026
D) 11 October 2026
Answer: A) 11 June 2026
Q15. 11వ Governing Council Meeting Theme ఏది?
A) Inclusive Human Development for Viksit Bharat@2047
B) Only Digital Currency
C) Trade Balance 2030
D) Agricultural Census
Answer: A
Q16. Sustainable Development Goals మొత్తం ఎన్ని?
A) 8 B) 12 C) 17 D) 20
Answer: C) 17
Q17. SDG Global Targets మొత్తం ఎన్ని?
A) 100 B) 125 C) 169 D) 200
Answer: C) 169
Q18. SDGs Target Year ఏది?
A) 2025 B) 2030 C) 2040 D) 2050
Answer: B) 2030
Q19. SDG India Index 2023–24లో India Composite Score ఎంత?
A) 57 B) 66 C) 71 D) 79
Answer: C) 71
Q20. SDG India Index 2023–24లో Andhra Pradesh Score ఎంత?
A) 65 B) 71 C) 74 D) 86
Answer: C) 74
Q21. SDG India Indexలో Front Runner Score Range ఏది?
A) 0–49 B) 50–64 C) 65–99 D) 100 Only
Answer: C) 65–99
Q22. Aspirational Districts Programme ప్రారంభమైన సంవత్సరం ఏది?
A) 2014 B) 2016 C) 2018 D) 2023
Answer: C) 2018
Q23. Aspirational Districts Programme ప్రారంభ Coverage ఎంత?
A) 50 B) 75 C) 112 D) 500
Answer: C) 112 Districts
Q24. Aspirational Districts Programmeలో KPIs ఎన్ని?
A) 17 B) 39 C) 49 D) 169
Answer: C) 49
Q25. Aspirational Blocks Programme ప్రారంభమైన సంవత్సరం ఏది?
A) 2015 B) 2018 C) 2020 D) 2023
Answer: D) 2023
Q26. 2025లో విస్తరించిన Aspirational Blocks Coverage ఎంత?
A) 112 B) 250 C) 500 D) 513
Answer: D) 513
Q27. Atal Innovation Mission ప్రారంభ సంవత్సరం ఏది?
A) 2010 B) 2015 C) 2016 D) 2020
Answer: C) 2016
Q28. AIM Continuationకు మార్చి 2028 వరకు ఆమోదించిన Budget Outlay ఎంత?
A) ₹1,000 Crore
B) ₹2,750 Crore
C) ₹5,000 Crore
D) ₹10,000 Crore
Answer: B) ₹2,750 Crore
Q29. LPG Reforms భారతదేశంలో ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభమయ్యాయి?
A) 1951 B) 1969 C) 1991 D) 2015
Answer: C) 1991
Q30. Union Budget 2026–27లో Rare Earth Corridorsకు మద్దతు ప్రతిపాదించిన రాష్ట్రాల్లో ఏది ఉంది?
A) Andhra Pradesh
B) Punjab
C) Delhi
D) Haryana
Answer: A) Andhra Pradesh
28. Chapter 10 – Important Numerical Revision
28.1 SDG Index Score Improvement
Example: 71 − 66 = 5 Index Points.
28.2 State–National SDG Gap
Andhra Pradesh: 74 − 71 = 3 Points.
28.3 Programme Placement Rate
28.4 Target Achievement Rate
Example: Target = 500; Achievement = 425.
Achievement Rate = 85%
ఈ సూత్రం సాధారణ Programme Performance Indicatorకు వర్తిస్తుంది. అన్ని SDG Indicesలో ఇదే సూత్రం నేరుగా ఉపయోగించరు.
29. Chapter 10 – Quick Revision
- NITI – National Institution for Transforming India.
- NITI Aayog Established – 1 January 2015.
- Planning Commission Established – 15 March 1950.
- NITI Aayog – Non-Constitutional Policy Think Tank.
- Chairperson – Prime Minister of India.
- Vice Chairperson, October 2026 – Ashok Kumar Lahiri.
- CEO, October 2026 – Anurag Jain.
- First Five-Year Plan – 1951–1956.
- Second Five-Year Plan – 1956–1961.
- Mahalanobis – Second Five-Year Plan Strategy.
- Last Five-Year Plan – Twelfth Plan, 2012–2017.
- Cooperative Federalism – Centre–State Cooperation.
- Competitive Federalism – Performance-based Competition.
- 11th Governing Council – 11 June 2026.
- 2026 Meeting Theme – Inclusive Human Development for Viksit Bharat@2047.
- SDGs – 17 Goals, 169 Targets.
- SDG Target Year – 2030.
- SDG India Index First Edition – 2018.
- India SDG Score 2023–24 – 71.
- Andhra Pradesh SDG Score 2023–24 – 74.
- Andhra Pradesh SDG Goal 1 Score – 86.
- Front Runner Category – 65–99.
- Aspirational Districts Programme – 2018.
- ADP Initial Coverage – 112 Districts.
- ADP – 49 KPIs.
- ADP 3 Cs – Convergence, Collaboration, Competition.
- Aspirational Blocks Programme – 2023.
- ABP Coverage Extended – 513 Blocks in 2025.
- Atal Innovation Mission – 2016.
- AIM 2.0 Outlay – ₹2,750 Crore till March 2028.
- State Support Mission – 2022.
- DMEO – Development Monitoring and Evaluation Office.
- LPG Economic Reforms – 1991.
- Fiscal Policy – Taxation and Government Spending.
- Monetary Policy – Money, Credit and Interest Rate Conditions.
- Biopharma SHAKTI Proposal – ₹10,000 Crore over Five Years.
- India Semiconductor Mission 2.0 – Budget 2026–27 Announcement.
- Andhra Pradesh – Proposed Rare Earth Corridor Support.
- Swarna Andhra@2047 – Long-Term State Development Vision.
30. Frequently Asked Questions (FAQs)
What is the full form of NITI Aayog?
NITI stands for National Institution for Transforming India.
When was NITI Aayog established?
NITI Aayog was established on 1 January 2015.
Is NITI Aayog a Constitutional Body?
No. NITI Aayog is a Non-Constitutional and Non-Statutory Policy Think Tank.
Who chairs NITI Aayog?
The Prime Minister of India chairs NITI Aayog.
What is Cooperative Federalism?
Cooperative Federalism means collaborative functioning of the Union and State Governments to achieve common development objectives.
What is the SDG India Index Score of Andhra Pradesh?
Andhra Pradesh scored 74 in the SDG India Index 2023–24.
What is the difference between NITI Aayog and Planning Commission?
Planning Commission had a central planning and Plan resource-allocation role. NITI Aayog mainly focuses on Policy Research, Strategic Advice, Cooperative Federalism, Monitoring and Evaluation.
31. ముగింపు (Conclusion)
భారతదేశ ఆర్థిక విధాన రూపకల్పనలో NITI Aayog కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. Planning Commission నుంచి NITI Aayogకు మార్పు ద్వారా Centralised Planning స్థానంలో Participatory Governance, Cooperative Federalism, Evidence-Based Policy Making, Long-Term Strategy వంటి భావనలకు మరింత ప్రాధాన్యం లభించింది.
APPSC Assistant Director Economics పరీక్ష కోసం NITI Aayog Establishment, Organisational Structure, Planning Commission Differences, Governing Council, SDG India Index, Aspirational Districts Programme, Atal Innovation Mission, LPG Reforms, Government Economic Policies, Andhra Pradesh Special Topicsను ముఖ్యంగా అధ్యయనం చేయాలి.
తదుపరి అధ్యాయం: Chapter 11 – Government Economic Policies, Economic Reforms and Inclusive Development (ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలు, ఆర్థిక సంస్కరణలు మరియు సమగ్ర అభివృద్ధి).
APPSC Economics Telugu Notes, Indian Economy Study Material, Previous Year Question Concepts మరియు Practice MCQs కోసం ANU Results వెబ్‌సైట్‌ను సందర్శించండి.