Poverty in India 2026 in Telugu | పేదరికం, MPI, Poverty Committees | APPSC Economics

Poverty in India – భారతదేశంలో పేదరికం: భారతదేశంలో పేదరికం (Poverty) ప్రధాన సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యల్లో ఒకటి. పేదరికాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఆదాయం (Income), వినియోగం (Consumption), విద్య (Education), ఆరోగ్యం (Health), జీవన ప్రమాణాలు (Standard of Living), ఉపాధి (Employment), మానవ అభివృద్ధి (Human Development) వంటి అంశాలను పరిశీలించాలి.

ఈ అధ్యాయంలో Poverty Types, Poverty Line, Poverty Estimation Committees, Multidimensional Poverty Index, Poverty Measures, Poverty Alleviation Programmes, తాజా గణాంకాలు, Numerical Problems, Previous Year Question Concepts మరియు Practice MCQsను సమగ్రంగా వివరిస్తున్నాం.

1. పేదరికం అంటే ఏమిటి? (Meaning of Poverty)

ఒక వ్యక్తి లేదా కుటుంబం కనీస జీవన అవసరాలను తీర్చుకోడానికి అవసరమైన వనరులు లేకుండా జీవించే పరిస్థితిని పేదరికం (Poverty) అంటారు.

కనీస జీవన అవసరాలు (Basic Needs)

• Food and Nutrition – ఆహారం, పోషకాహారం.
• Clothing – దుస్తులు.
• Shelter – నివాసం.
• Healthcare – వైద్య సేవలు.
• Education – విద్య.
• Safe Drinking Water – సురక్షిత తాగునీరు.
• Sanitation – పారిశుద్ధ్యం.
• Basic Public Services – ప్రాథమిక ప్రజా సేవలు.

Poverty and Inequality

Poverty: కనీస జీవన ప్రమాణాలను చేరుకోలేని పరిస్థితి.

Inequality: వ్యక్తులు లేదా కుటుంబాల మధ్య ఆదాయం, సంపద, అవకాశాల అసమాన పంపిణీ.

పేదరికం తగ్గినా అసమానతలు పెరగవచ్చు. ఈ రెండు భావనలు ఒకటి కావు.

2. పేదరికం రకాలు (Types of Poverty)

2.1 Absolute Poverty – నిరపేక్ష పేదరికం

ఒక నిర్దిష్ట కనీస జీవన ప్రమాణాన్ని చేరుకోలేకపోవడాన్ని Absolute Poverty అంటారు.

ఉదాహరణ: కనీస ఆహారం, నివాసం, ఇతర అవసరాలకు సరిపడే ఆదాయం లేదా వినియోగం లేకపోవడం.

2.2 Relative Poverty – సాపేక్ష పేదరికం

సమాజంలోని సాధారణ ఆదాయం లేదా జీవన ప్రమాణాలతో పోలిస్తే ఆర్థికంగా వెనుకబడి ఉండడాన్ని Relative Poverty అంటారు.

2.3 Multidimensional Poverty – బహుమితీయ పేదరికం

ఆదాయం మాత్రమే కాకుండా Health, Education, Standard of Living వంటి వివిధ రంగాల్లో లోపాలను ఆధారంగా చేసుకుని కొలిచే పేదరికం.

2.4 Chronic Poverty – దీర్ఘకాలిక పేదరికం

వ్యక్తులు లేదా కుటుంబాలు దీర్ఘకాలం పాటు పేదరికంలో కొనసాగడం.

2.5 Transient Poverty – తాత్కాలిక పేదరికం

ఉద్యోగ నష్టం, అనారోగ్యం, ప్రకృతి విపత్తులు, పంట నష్టం వంటి కారణాలతో తాత్కాలికంగా పేదరికంలోకి వెళ్లడం.

2.6 Rural Poverty and Urban Poverty

Rural Poverty: తక్కువ వ్యవసాయ ఆదాయం, వ్యవసాయేతర ఉపాధి కొరత, భూమిలేమి వంటి సమస్యలు.

Urban Poverty: అసంఘటిత ఉపాధి, అధిక నివాస వ్యయం, తక్కువ వేతనాలు, పట్టణ మౌలిక సేవల లభ్యతలో లోపాలు.

3. పేదరిక రేఖ (Poverty Line)

వ్యక్తి లేదా కుటుంబం పేదరిక స్థితిని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించే నిర్దిష్ట ఆదాయం లేదా వినియోగ పరిమితిని Poverty Line అంటారు.

Poverty Line Approaches

• Income-based Poverty Line.
• Consumption-based Poverty Line.
• Basic Needs Approach.
• International Poverty Lines.
• Multidimensional Poverty Approach.

Monthly Per Capita Consumption Expenditure (MPCE)

ఒక కుటుంబం నెలలో వినియోగించిన వస్తువులు, సేవల మొత్తం విలువను కుటుంబ సభ్యుల సంఖ్యతో భాగిస్తే MPCE వస్తుంది.

MPCE = Total Monthly Household Consumption Expenditure / Household Size

Numerical Example

ఒక కుటుంబం నెలవారీ వినియోగ వ్యయం ₹20,000; కుటుంబ సభ్యులు 5 మంది అయితే:

MPCE = 20,000 / 5
MPCE = ₹4,000

ఇది వినియోగ వ్యయ సూచిక మాత్రమే. Poverty Status నిర్ణయించడానికి సంబంధిత Poverty Threshold కూడా అవసరం.

4. భారతదేశ పేదరిక అంచనా కమిటీలు (Poverty Estimation Committees)

4.1 Alagh Task Force – 1979

Y. K. Alagh ఆధ్వర్యంలోని Task Force చారిత్రక పేదరిక అంచనా విధానంలో కనీస Calorie Requirement ఆధారంగా Consumption Expenditure ప్రమాణాలను ఉపయోగించింది.

• Rural Calorie Norm – 2400 kcal per person per day.
• Urban Calorie Norm – 2100 kcal per person per day.

ఈ ప్రమాణాలు చారిత్రక అంచనా విధానానికి సంబంధించినవి. ప్రస్తుతం అందరికీ వర్తించే ఆరోగ్య సిఫారసులుగా భావించరాదు.

4.2 Lakdawala Expert Group – 1993

D. T. Lakdawala అధ్యక్షతన ఏర్పడిన Expert Group రాష్ట్రాలవారీ ధరల వ్యత్యాసాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని Poverty Linesను నిర్ణయించే విధానాన్ని సూచించింది.

4.3 Tendulkar Committee – 2009

Suresh D. Tendulkar కమిటీ పేదరిక అంచనా విధానాన్ని సమీక్షించి వినియోగ వ్యయం ఆధారిత పద్ధతుల్లో మార్పులను ప్రతిపాదించింది.

2011–12కు సంబంధించిన చారిత్రక Poverty Lines:

• Rural – ₹816 per person per month.
• Urban – ₹1,000 per person per month.

4.4 Rangarajan Committee – 2014

Dr. C. Rangarajan కమిటీ పేదరిక అంచనాలకు ప్రత్యామ్నాయ విధానాన్ని సూచించింది.

2011–12 ధరల వద్ద కమిటీ ప్రతిపాదిత Poverty Lines:

• Rural – ₹972 per person per month.
• Urban – ₹1,407 per person per month.

Committee	Year	Focus
Alagh	1979	Calorie-based Consumption Norms
Lakdawala	1993	State-specific Poverty Lines
Tendulkar	2009	Consumption-based Poverty Estimation
Rangarajan	2014	Alternative Poverty Estimation Method

Exam Point: Alagh – 1979; Lakdawala – 1993; Tendulkar – 2009; Rangarajan – 2014.

5. పేదరిక కొలమానాలు (Measures of Poverty)

5.1 Headcount Ratio (HCR)

మొత్తం జనాభాలో Poverty Line కంటే దిగువన ఉన్న వ్యక్తుల శాతం.

HCR = (Number of Poor Persons / Total Population) × 100

Numerical Example

ఒక ప్రాంతంలో మొత్తం జనాభా 5,000 మంది; అందులో 1,000 మంది పేదలు అయితే:

HCR = (1000 / 5000) × 100
HCR = 20%

5.2 Poverty Gap Index (PGI)

పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్న వ్యక్తులు ఆ రేఖ నుంచి ఎంత దూరంలో ఉన్నారో కొలిచే సూచిక Poverty Gap Index.

PGI = Σ[(z − yi) / z] / N, for yi below z

z = Poverty Line; yi = Income or Consumption; N = Total Population.

5.3 Squared Poverty Gap

పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్నవారి Poverty Gapsను వర్గం చేసి కొలవడం వల్ల అత్యంత పేదరికంలో ఉన్నవారి పరిస్థితికి ఎక్కువ బరువు లభిస్తుంది.

5.4 Foster–Greer–Thorbecke Measures (FGT)

• FGT(0) – Headcount Ratio.
• FGT(1) – Poverty Gap Index.
• FGT(2) – Squared Poverty Gap Index.

6. బహుమితీయ పేదరిక సూచీ (Multidimensional Poverty Index – MPI)

Multidimensional Poverty Index ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణాల్లో ఉన్న అనేక లోపాలను కలిపి పేదరికాన్ని కొలుస్తుంది.

6.1 National MPI Dimensions

భారత National MPIలో మూడు ప్రధాన Dimensions ఉన్నాయి.

• Health – ఆరోగ్యం.
• Education – విద్య.
• Standard of Living – జీవన ప్రమాణాలు.

6.2 National MPI Indicators

Health: Nutrition, Child and Adolescent Mortality, Maternal Health.

Education: Years of Schooling, School Attendance.

Standard of Living: Cooking Fuel, Sanitation, Drinking Water, Electricity, Housing, Assets, Bank Account.

భారత National MPIలో మొత్తం 12 Indicators ఉంటాయి.

6.3 MPI Formula

MPI = H × A

H = Multidimensional Poverty Headcount Ratio.

A = Average Intensity of Deprivation.

Numerical Example

H = 0.25, A = 0.40 అయితే:

MPI = 0.25 × 0.40
MPI = 0.10

6.4 Global MPI vs National MPI

Indicator	Global MPI	India National MPI
Dimensions	3	3
Indicators	10	12
Methodology	Alkire–Foster	Alkire–Foster Framework

Exam Point: National MPI – 12 Indicators. Global MPI – 10 Indicators.

7. భారతదేశంలో Multidimensional Poverty – Latest Estimates

NITI Aayog అంచనాల ప్రకారం భారతదేశంలో బహుమితీయ పేదరిక Headcount Ratio 2013–14లో 29.17% నుంచి 2022–23లో 11.28%కు తగ్గింది.

ఈ రెండు కాలాల మధ్య సుమారు 24.82 కోట్ల మంది బహుమితీయ పేదరికం నుంచి బయటపడినట్లు అంచనా.

Graph 1: Multidimensional Poverty in India

India Multidimensional Poverty (%)

2013–14

29.17%

2022–23

11.28%

Scale: 100% bar width represents 30 percentage points.
Data: NITI Aayog estimates; 2013–14 and 2022–23.

7.1 Poverty Reduction – Numerical Calculation

Reduction = 29.17 − 11.28
Reduction = 17.89 Percentage Points

Important: Percentage Points మరియు Percentage Change ఒకేలా కావు.

8. World Bank International Poverty Lines

World Bank దేశాల మధ్య పేదరికాన్ని పోల్చడానికి Purchasing Power Parity (PPP) ఆధారిత International Poverty Linesను ఉపయోగిస్తుంది.

8.1 Purchasing Power Parity (PPP)

వేర్వేరు దేశాల్లో వస్తువులు, సేవలను కొనుగోలు చేయగల సామర్థ్యాన్ని పోల్చడానికి ఉపయోగించే పద్ధతి.

8.2 Extreme Poverty Line

World Bank 2025లో 2021 PPP ఆధారంగా Extreme Poverty Lineను US$3.00 per person per dayగా నవీకరించింది.

ఇది సాధారణ Foreign Exchange Rateను ఉపయోగించి లెక్కించే రూపాయి మొత్తం కాదు.

8.3 India Poverty Estimate

World Bank 2025 అంచనాల ప్రకారం 2022–23లో US$3.00 (2021 PPP) అంతర్జాతీయ పేదరిక రేఖ కింద భారతదేశ పేదరికం సుమారు 5.25%గా అంచనా.

ఇది NITI Aayog National MPI 11.28%తో ఒకే పద్ధతిలో కొలిచిన గణాంకం కాదు.

9. Household Consumption Expenditure Survey (HCES)

Household Consumption Expenditure Survey కుటుంబాల వినియోగ వ్యయాన్ని కొలుస్తుంది.

9.1 HCES 2023–24 Main Findings

Indicator	Rural	Urban
MPCE 2022–23	₹3,773	₹6,459
MPCE 2023–24	₹4,122	₹6,996
Consumption Gini 2023–24	0.237	0.284

MPCE సంఖ్యల్లో ప్రభుత్వ సంక్షేమ కార్యక్రమాల ద్వారా ఉచితంగా అందిన వస్తువుల Imputed Value చేర్చబడలేదు.

Graph 2: Rural vs Urban MPCE 2023–24

Monthly Per Capita Consumption Expenditure

Rural

₹4,122

Urban

₹6,996

Scale: 100% bar width = ₹7,000 MPCE.
HCES 2023–24, current-price values.

9.2 Rural–Urban Consumption Gap

Consumption Gap (%) = [(Urban MPCE − Rural MPCE) / Rural MPCE] × 100

2023–24:

Gap = [(6996 − 4122) / 4122] × 100
Gap ≈ 69.72%

10. భారతదేశంలో పేదరికానికి కారణాలు (Causes of Poverty)

10.1 Economic Causes

• Unemployment and Underemployment.
• Low Agricultural Productivity.
• Unequal Distribution of Assets.
• Limited Access to Credit.
• Low Wages.
• Economic Shocks.

10.2 Social Causes

• Low Literacy.
• Limited Educational Opportunities.
• Social Exclusion.
• Gender Inequality.
• Limited Healthcare Access.

10.3 Geographic Causes

• Regional Disparities.
• Natural Disasters.
• Climate Vulnerability.
• Inadequate Infrastructure.

11. పేదరికం ప్రభావాలు (Effects of Poverty)

• Malnutrition – పోషకాహార లోపం.
• Poor Health – ఆరోగ్య సమస్యలు.
• Low Educational Attainment.
• Low Labour Productivity.
• Intergenerational Poverty.
• Debt Vulnerability.
• Social and Economic Insecurity.

12. పేదరిక ఉచ్చు (Poverty Trap)

తక్కువ ఆదాయం వల్ల పొదుపులు, పెట్టుబడులు, ఉత్పాదకత తగ్గడం; తిరిగి తక్కువ ఆదాయానికి దారితీయడాన్ని Poverty Trap లేదా Vicious Circle of Poverty అంటారు.

Graph 3: Vicious Circle of Poverty

Vicious Circle of Poverty

Low Income
తక్కువ ఆదాయం

↓

Low Savings
తక్కువ పొదుపులు

↓

Low Investment
తక్కువ పెట్టుబడులు

↓

Low Productivity
తక్కువ ఉత్పాదకత

↓

Low Income Again
మళ్లీ తక్కువ ఆదాయం

Conceptual Poverty Trap Diagram

12.1 Poverty Trap నుంచి బయటపడే మార్గాలు

• Human Capital Development.
• Employment Generation.
• Improved Access to Credit.
• Infrastructure Investment.
• Productivity Improvement.
• Social Protection.

13. పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు (Poverty Alleviation Programmes)

13.1 MGNREGA

Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005 గ్రామీణ కుటుంబాలకు డిమాండ్ ఆధారంగా వేతన ఉపాధి హామీ కల్పించేందుకు రూపొందించిన చట్టపరమైన వ్యవస్థ.

13.2 National Rural Livelihoods Mission (NRLM)

Self-Help Groups, Skills, Financial Inclusion, Rural Livelihoodsను ప్రోత్సహించే కార్యక్రమం.

13.3 National Food Security Act, 2013

అర్హులైన కుటుంబాలకు ఆహార భద్రత అందించేందుకు చట్టపరమైన వ్యవస్థ.

13.4 PM Awas Yojana

అర్హులైన గ్రామీణ, పట్టణ కుటుంబాల గృహ వసతి మెరుగుపరచేందుకు అమలు చేసే కార్యక్రమాలు.

13.5 PM Jan Dhan Yojana

బ్యాంకింగ్ సేవలు, Financial Inclusionను పెంచే కార్యక్రమం.

13.6 Ayushman Bharat – PM-JAY

అర్హులైన కుటుంబాలకు నిర్దిష్ట Hospitalisation సేవల కోసం ఆరోగ్య రక్షణ.

13.7 Direct Benefit Transfer (DBT)

ప్రభుత్వ ఆర్థిక ప్రయోజనాలను అర్హులైన లబ్ధిదారులకు నేరుగా బదిలీ చేసే విధానం.

14. పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాల పరిమితులు

• Targeting Errors.
• Inclusion and Exclusion Errors.
• Implementation Differences.
• Administrative Delays.
• Limited Employment Opportunities.
• Insufficient Public Awareness.

15. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పేదరికం (Poverty in Andhra Pradesh)

Andhra Pradesh Special

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పేదరికాన్ని అధ్యయనం చేసేటప్పుడు వ్యవసాయ ఆదాయం, ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు, గ్రామీణ ఉపాధి, విద్య, ఆరోగ్యం, పోషణ, గృహ వసతి, సాగునీటి సదుపాయాలను పరిశీలించాలి.

15.1 APలో పేదరిక అధ్యయన అంశాలు

• Rural Poverty.
• Urban Poverty.
• District-wise Poverty.
• Agricultural Income.
• Employment and Migration.
• Education and Healthcare.
• Nutrition and Sanitation.
• Housing and Financial Inclusion.

15.2 Regional Disparities

రాయలసీమ, ఉత్తరాంధ్ర, కోస్తాంధ్ర ప్రాంతాల్లో సాగునీరు, వర్షపాతం, పారిశ్రామిక అవకాశాలు, ఉపాధి, మౌలిక వసతుల్లో తేడాలు ఆర్థిక పరిస్థితులను ప్రభావితం చేస్తాయి.

పాత జిల్లాల గణాంకాలను ప్రస్తుత జిల్లా నిర్మాణంతో నేరుగా పోల్చేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం.

16. Previous Year Question Concepts

పేదరికం, అసమానతలు, Rural–Urban Disparities, Poverty Measures, Employment వంటి అంశాలు APPSC Economics సిలబస్‌లో ముఖ్యమైనవి.

Q1. గ్రామీణ–పట్టణ వ్యత్యాసాలకు సంబంధించిన సాధారణ పరిణామం ఏది?

A) Rural–Urban Migration
B) Zero Inflation
C) Equal Wages Everywhere
D) Complete Employment

Answer: A) Rural–Urban Migration

Q2. ఆర్థికాభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవడంలో ఏ సూచికలు ముఖ్యమైనవి?

A) Health and Education Indicators
B) Exchange Rate మాత్రమే
C) Stock Price మాత్రమే
D) Exports మాత్రమే

Answer: A) Health and Education Indicators

17. Practice MCQs – Poverty in India

Q1. Absolute Poverty ప్రధానంగా దేనిని సూచిస్తుంది?

A) Income Inequality
B) Minimum Living Standard కంటే దిగువన ఉండటం
C) High Savings
D) High Consumption

Answer: B

Q2. Poverty Headcount Ratio సూత్రం ఏది?

A) Poor Population / Total Population × 100
B) GDP / Population
C) Exports / Imports
D) Savings / Investment

Answer: A

Q3. Alagh Task Force సంవత్సరం ఏది?

A) 1979 B) 1993 C) 2009 D) 2014

Answer: A) 1979

Q4. Lakdawala Expert Group నివేదిక సంవత్సరం ఏది?

A) 1979 B) 1993 C) 2009 D) 2014

Answer: B) 1993

Q5. Tendulkar Committee నివేదిక సంవత్సరం?

A) 1979 B) 1993 C) 2009 D) 2014

Answer: C) 2009

Q6. Rangarajan Committee నివేదిక సంవత్సరం?

A) 2005 B) 2009 C) 2011 D) 2014

Answer: D) 2014

Q7. India National MPIలో Dimensions ఎన్ని?

A) 2 B) 3 C) 4 D) 5

Answer: B) 3

Q8. India National MPIలో Indicators ఎన్ని?

A) 8 B) 10 C) 12 D) 15

Answer: C) 12

Q9. Global MPIలో Indicators సంఖ్య ఎంత?

A) 8 B) 10 C) 12 D) 15

Answer: B) 10

Q10. MPI Formula ఏది?

A) H × A B) P × Q C) M × V D) GDP / Population

Answer: A) H × A

Q11. H = 0.25, A = 0.40 అయితే MPI ఎంత?

A) 0.10 B) 0.25 C) 0.40 D) 0.65

Answer: A) 0.10

Solution: 0.25 × 0.40 = 0.10.

Q12. మొత్తం జనాభా 5,000; పేదల సంఖ్య 1,250 అయితే HCR ఎంత?

A) 15% B) 20% C) 25% D) 30%

Answer: C) 25%

Solution: (1250 / 5000) × 100 = 25%.

Q13. NITI Aayog 2022–23 అంచనా ప్రకారం MPI Poverty Headcount ఎంత?

A) 5.25% B) 11.28% C) 24.82% D) 29.17%

Answer: B) 11.28%

Q14. HCES 2023–24 Rural MPCE ఎంత?

A) ₹3,000 B) ₹3,773 C) ₹4,122 D) ₹6,996

Answer: C) ₹4,122

Q15. HCES 2023–24 Urban MPCE ఎంత?

A) ₹4,122 B) ₹5,000 C) ₹6,459 D) ₹6,996

Answer: D) ₹6,996

Q16. World Bank 2025 Extreme Poverty Line ఎంత?

A) $1.00 B) $2.15 C) $3.00 D) $5.00

Answer: C) $3.00 per day (2021 PPP)

Q17. Poverty Gap Index ఏమి కొలుస్తుంది?

A) Depth of Poverty
B) Population Density
C) Export Growth
D) Inflation

Answer: A) Depth of Poverty

Q18. FGT(2) అంటే ఏమిటి?

A) Headcount Ratio
B) Squared Poverty Gap
C) GDP Deflator
D) Gini Coefficient

Answer: B) Squared Poverty Gap

Q19. Poverty Trapను సూచించేది ఏది?

A) Low Income → Low Savings → Low Investment → Low Productivity
B) High Income → High Savings
C) Exports → Foreign Exchange
D) Census → Population

Answer: A

Q20. MGNREGA చట్టం సంవత్సరం ఏది?

A) 1991 B) 2000 C) 2005 D) 2015

Answer: C) 2005

18. Quick Revision – Poverty in India

• Absolute Poverty – Minimum Living Standard.
• Relative Poverty – Relative Income or Living Standard.
• Multidimensional Poverty – Multiple Deprivations.
• MPCE – Monthly Per Capita Consumption Expenditure.
• Alagh Task Force – 1979.
• Lakdawala Committee – 1993.
• Tendulkar Committee – 2009.
• Rangarajan Committee – 2014.
• HCR – Headcount Ratio.
• PGI – Poverty Gap Index.
• FGT – Foster–Greer–Thorbecke.
• MPI = H × A.
• National MPI – 12 Indicators.
• Global MPI – 10 Indicators.
• NITI Aayog MPI Poverty Estimate 2022–23 – 11.28%.
• Rural MPCE 2023–24 – ₹4,122.
• Urban MPCE 2023–24 – ₹6,996.
• World Bank Extreme Poverty Line – $3.00 per day (2021 PPP).
• SDG 1 – No Poverty.

19. ముగింపు (Conclusion)

భారతదేశంలో పేదరికం (Poverty in India) కేవలం ఆదాయ సమస్య మాత్రమే కాదు. విద్య, ఆరోగ్యం, పోషణ, ఉపాధి, జీవన ప్రమాణాలు, సామాజిక అవకాశాలతో ముడిపడిన బహుముఖ సమస్య.

APPSC Assistant Director Economics పరీక్షలో Poverty Types, Poverty Line, Poverty Estimation Committees, Headcount Ratio, Poverty Gap Index, Multidimensional Poverty Index, Household Consumption Expenditure, Poverty Alleviation Schemes వంటి అంశాలను ముఖ్యంగా అధ్యయనం చేయాలి.

పేదరిక గణాంకాలను చదివేటప్పుడు Reference Year, Poverty Threshold, Survey Methodology మధ్య తేడాలను గుర్తుంచుకోవాలి.

తదుపరి అధ్యాయం: Chapter 5 – Unemployment in India (భారతదేశంలో నిరుద్యోగం).

APPSC Economics Telugu Notes, Indian Economy Study Material, Previous Year Questions మరియు Practice MCQs కోసం ANU Results వెబ్‌సైట్‌ను సందర్శించండి.